चला पोलिओ मुक्तीकडे

चला पोलिओ मुक्तीकडे

आपल्या परिसरात आरोग्य विभागाच्या वतीने सतत पल्स पोलिओ लसीकरण मोहीम राबविण्यात येत असल्याचे आपल्याला दिसून येते. पोलिओ सारख्या भयंकर आजाराच्या निर्मूलनासाठी राबवण्यात येणाऱ्या ह्या मोहिमेबद्दल नेहमीच आपल्या मनात एक कुतूहल व उत्सुकता असते. आपल्या घरातील 5 वर्षांपर्यंतच्या लहान बाळांना ही लस देण्याइतपत या आजाराची माहिती आपणाला असते. मात्र हा पोलिओ आजार नेमका काय आहे हे जाणून घेण्याचा आज आपण प्रयत्न करू या. पोलिओ हा मज्‍जासंस्‍थेवर पारिणाम करणारा आजार असून त्‍यामुळे गंभीर आजार जसे अर्धांगवायू किंवा मृत्‍यु देखील होऊ शकतो. पल्‍स पोलिओ लसीकरण मोहिम प्रभावीपणे राबविल्‍यामुळे सन १९९९ पासून देशात पोलिओ रुग्‍णांच्‍या संख्‍येत लक्षणीय घट झालेली आहे. ० ते १५ वर्षाखालील बालकांमध्‍ये शरीराच्‍या कोणत्‍याही अवयवाला अचानक आलेला लुळेपणा तसेच संश‍यित पोलिओ रुग्‍ण असणा-या कोणत्‍याही वयाच्‍या व्‍यक्‍तीच्‍या शरीराला अचानक आलेला लुळेपणा ही या आजाराची लक्षणे ठरू शकतात. पोलिआचा रोग प्रसार हा प्रामुख्‍याने अस्‍वच्‍छतेमुळे, दुषित मैलापाणीच्‍या संपर्कामुळे तसेच अप्रत्‍यक्षणे दुषित पाणी, दुध किंवा अन्‍नातून होतो. ८० टक्‍कयांपेक्षा जास्‍त रुग्‍ण हे वयाची तीन वर्षे पुर्ण होण्‍यापुर्वी आढळतात. तोंडावाटे देण्‍यात येणा-या पोलिओ डोसव्‍दारे रोगाचा प्रभावी प्रतिबंध करता येतो. लसीकरणाच्‍या वेळापञकाप्रमाणे तोंडावाटे पोलिओ लसीचे डोस नित्‍यक्रमाने देण्‍यात येतात. तसेच पुरक लसीकरण म्हणजेच राष्‍ट्रीय लसीकरण दिवस - NID व उपराष्‍ट्रीय लसीकरण दिवस -SNID हे ५ वर्षे वयापर्यंत राबविण्‍यात येते. जागतिक आरोग्य संघटनेने १९९८ सालापासून ‘पल्स पोलिओ’ची मोहीम  सुरू केली. दरवर्षी साधारणतः जानेवारी व फेब्रुवारीत ‘पोलिओ रविवार’ साजरे केले जातात. लोकांच्या घरोघरी जाऊन ‘पोलिओ रविवार’च्या नंतरच्या आठवडय़ात ५ वर्षांखालील मुलांना पोलिओ डोस पाजले जातात. अमिताभ बच्चन यांच्यासारख्या नामांकित कलावंताना हाताशी धरून दूरचित्रवाणीच्या माध्यमातून लोकांना भावनिक आवाहन केले गेले आणि लोकजागृती सुरू ठेवली. त्यामुळे या मोहिमेचा प्रभाव फार वेगाने पसरला. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या अहवालानुसार आफ्रिका खंडही पोलिओ निर्मूलनाच्या मार्गावर आहे. भारतीय आरोग्य क्षेत्राच्या दृष्टीने सुवर्णक्षरांनी लिहिण्याचा दिवस म्हणजे २७ मार्च २०११ हा दिवस. याच दिवशी जागतिक आरोग्य संघटनेने दक्षिण आशिया विभागाला म्हणजेच भारत, नेपाळ, बांग्लादेश, श्रीलंका, ब्रह्मदेश या देशांना पोलिओमुक्त झाल्याचं प्रशस्तिपत्रक प्रदान केले. 

पोलिओ निर्मूलनासाठी संशोधन करणारे रोलँड सटर, जेकब जॉन बहल, मोहम्मद अहमद व जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मुख्य डॉ. नाता या सर्वानी एक दृष्टी ठेवून त्या दिशेने संशोधन केले व या संशोधनाच्या जोरावर काही निर्णय घेतले. त्यातूनच हा सुवर्ण दिवस उजाडला असे म्हणता येईल. १९९८ पासून सुरू झालेल्या या मोहिमेत प्रथमत: सर्वानी उत्साहाने भाग घेतला. मात्र कालांतराने लोकांनी अनुत्साह दाखवन्यास सुरुवात केली. आजही काही मोजक्या लोकांच्या मनात या मोहिमेविषयी समज गैरसमज आहेत. असो, मात्र नागरिक घरातून बाहेर पडत नाहीत, हे पाहून आरोग्य क्षेत्रांत काम करणारे लोक हिरमुसले नाहीत. आजही लोकांच्या घरोघर जाऊन ‘पोलिओ रविवार’च्या नंतरच्या आठवडय़ात ५ वर्षांखालील मुलांना पोलिओ डोस पाजले जातात. १९९९ मध्ये पोलिओच्या ३ विषाणूंपैकी, दुसऱ्या प्रकारच्या जंगली विषाणू नाहीसा झाला, मात्र पहिल्या प्रकारचा आणि तिसऱ्या प्रकारचा जंगली विषाणू अजूनही कार्यरत होता. विशेषत: उत्तर प्रदेश व बिहार या राज्यात अस्वच्छ वा दूषित पिण्याच्या पाण्यामुळे जुलाब उलटय़ांचे आजार अधिक प्रमाणात असल्याने, पोलिओची तोंडावाटे दिली जाणारी लस उपयुक्त ठरत नव्हती. त्रिगुणी लसीचा फायदा होत नव्हता. तेव्हा वैद्यकीय संशोधकांनी मुरादाबाद या गावात पोलिओची एकगुणी मोनोव्हॅलन्ट लस वेगवेगळी प्रत्येक जन्मलेल्या बाळाला दिली. मोठय़ा स्तरावर असा उपक्रम राबविणे खूपच अवघड होते. परंतु ते यशस्वीपणे राबविले गेले. २००२-२००३ मध्ये या संशोधनातून असे लक्षात आले की ही ‘एक गुणी’ लस अतिशय उपयुक्त आहे. अगदी ९५-९९ टक्के फायदेकारक आहे. यानंतर या क्षेत्रात अनेक संशोधने झाली. आजही ‘पोलिओ रविवार’ अखंडित चालूच आहेत. पोलिओच्या केसेसचे सर्वेक्षण चालू आहे. ११ जाने २०१४ ला ‘WHO India’ ने सुटकेचा श्वास सोडला व दोन महिन्यांच्या कडक परीक्षणानंतर २७ मार्च २०१४ रोजी अधिकृतपणे भारत पोलिओमुक्त झाला. मात्र पाकिस्तान, अफगाणिस्तान, नायजेरिया, सिरिया या देशात केसेस अजूनही चालू आहेत. यातील दोन देश आपले शेजारीच असल्याने सीमेवरून चोरटय़ा पावलांनी पोलिओ आपल्या देशात शिरू शकतो. यासाठी डोळ्यांत तेल घालून, जागरूक राहण्याची गरज आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या अहवालानुसार आफ्रिका खंडही पोलिओ निर्मूलनाच्या मार्गावर आहे. सिरिया, अफगाणिस्तान व पाकिस्तानातील वझिरिस्तान प्रांतातही पल्स पोलिओचे कार्य चालू आहे व लवकरच संपूर्ण जगातून पोलिओ हद्दपार होण्याचा दिवसदेखील दूर नाही. कारण पोलिओचा विषाणू मनुष्याच्या शरीराबाहेर जगूच शकत नाही. पोलिओ निर्मूलनासाठी सरकारी प्रयत्नांना समाजातील सर्वच घटकांची साथ अत्यंत महत्वाची आहे. आपल्या परिसरात जेव्हा जेव्हा ही मोहीम राबवली जाईल तेव्हा आपल्या 5 वर्षांपर्यंतच्या मुलांना ही लस आवर्जून द्या व आपल्या बाळांना ह्या आजारापासून सुरक्षित ठेवा. पोलिओ मुक्त जगाचे स्वप्न आता फार दूर नसून पोलिओ लसीच्या दोन थेंबानी येणारी भावी पिढी सुदृढ व पोलिओमुक्त बनवण्याची जबाबदारी आपणा सर्वांची आहे. 

वैभव मोहन पाटील 

घणसोली, नवी मुंबई